ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ એ માત્ર સત્તા પરિવર્તન નહોતું, પરંતુ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ સામે લાખો ભારતીયોના બલિદાન અને અહિંસક લડતની ગાથા હતી. ૧૮૫૭ના વિપ્લવથી શરૂ કરીને ૧૯૪૭ની આઝાદી સુધીના મહત્વના પડાવો પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વના છે.
🏛️ ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળના મુખ્ય તબક્કાઓ
૧. ૧૮૫૭નો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ (પ્રથમ તબક્કો)
તાત્કાલિક કારણ: એનફિલ્ડ રાઈફલમાં ગાય અને ડુક્કરની ચરબીવાળી કારતૂસનો ઉપયોગ.
મુખ્ય નેતાઓ: મંગલ પાંડે (પ્રથમ શહીદ), ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ, તાત્યા ટોપે, કુવરસિંહ.
પરિણામ: ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના શાસનનો અંત અને બ્રિટિશ તાજનું શાસન શરૂ થયું.
૨. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના (૧૮૮૫)
સ્થાપક: એ.ઓ. હ્યુમ (A.O. Hume)
પ્રથમ અધિવેશન: મુંબઈ (ગોકુલદાસ તેજપાલ સંસ્કૃત પાઠશાળા).
પ્રથમ પ્રમુખ: વ્યોમેશચંદ્ર બેનર્જી.
૩. ગાંધીયુગ અને મહત્વની ચળવળો (૧૯૧૫ - ૧૯૪૭)
ગાંધીજી ૧૯૧૫માં દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત પરત આવ્યા બાદ ચળવળમાં નવો પ્રાણ ફૂંકાયો.
ચંપારણ સત્યાગ્રહ (૧૯૧૭): ભારતનો પ્રથમ સત્યાગ્રહ (ગળીની ખેતી વિરુદ્ધ).
અસહકારની ચળવળ (૧૯૨૦-૨૨): ચૌરી-ચૌરાની ઘટનાને કારણે મોકૂફ રખાઈ.
સવિનય કાનૂન ભંગ / દાંડી કૂચ (૧૯૩૦): ૧૨ માર્ચથી ૬ એપ્રિલ સુધી. મીઠાના કાયદાનો ભંગ.
હિંદ છોડો આંદોલન (૧૯૪૨): ગાંધીજીએ 'કરો યા મરો' (Do or Die) નું સૂત્ર આપ્યું.
| વર્ષ | ઘટના | મહત્વ |
| ૧૯૦૫ | બંગાળના ભાગલા | લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા, સ્વદેશી ચળવળની શરૂઆત |
| ૧૯૧૯ | જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ | જનરલ ડાયર દ્વારા અંધાધૂંધ ગોળીબાર |
| ૧૯૨૮ | સાયમન કમિશન | 'સાયમન ગો બેક' ના નારા, લાલા લજપતરાયનું અવસાન |
| ૧૯૩૧ | ગાંધી-ઈરવિન સમજૂતી | ગોળમેજી પરિષદમાં ભાગ લેવા સંમતિ |
| ૧૯૪૭ | માઉન્ટબેટન યોજના | ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલાનો પ્લાન |
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક્સ (Shortcuts)
ગાંધીજીના પ્રારંભિક સત્યાગ્રહ (ક્રમ): CAKE
C - Champaran (૧૯૧૭)
A - Ahmedabad Mill (૧૯૧૮)
KE - Kheda (૧૯૧૮)
❌ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા થતી સામાન્ય ભૂલો
કન્ફ્યુઝન: કોંગ્રેસના પ્રથમ મહિલા પ્રમુખ (એની બેસન્ટ) અને પ્રથમ ભારતીય મહિલા પ્રમુખ (સરોજિની નાયડુ) વચ્ચે ભૂલ કરવી.
તારીખો: ૧૮૫૭ના વિપ્લવની આયોજિત તારીખ અને વાસ્તવિક શરૂઆતની તારીખમાં ગૂંચવાડો.
સૂત્રો: 'સ્વરાજ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે' (તિલક) અને 'ચલો દિલ્હી' (બોઝ) જેવા સૂત્રોમાં મિક્સઅપ.
Indian Independence Movement, GPSC History Notes, UPSC Gujarati Study Material, 1857 Revolt, Mahatma Gandhi Movements, Indian National Congress History, Gujarati Competitive Exams, History MCQs in Gujarati.
🏛️ ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળની મહત્વની ઘટનાઓ (In-depth)
૧. બંગાળના ભાગલા અને સ્વદેશી ચળવળ (૧૯૦૫)
બ્રિટિશરોની 'ભાગલા પાડો અને રાજ કરો' (Divide and Rule) ની નીતિનું આ ઉત્તમ ઉદાહરણ હતું.
- અમલ: ૧૬ ઓક્ટોબર, ૧૯૦૫ના રોજ તત્કાલીન વાઈસરોય લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા ભાગલા પાડવામાં આવ્યા.
- મુખ્ય હેતુ: બંગાળમાં વધી રહેલા રાષ્ટ્રવાદને નબળો પાડવો અને હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતામાં તિરાડ પાડવી.
- પ્રતિક્રિયા: આ દિવસને આખા બંગાળમાં 'શોક દિન' તરીકે મનાવવામાં આવ્યો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના સૂચનથી તેને 'રક્ષાબંધન દિવસ' તરીકે પણ ઉજવવામાં આવ્યો.
- સ્વદેશી ચળવળ: વિદેશી કાપડની હોળી કરવામાં આવી અને 'વંદે માતરમ્' લડતનું મુખ્ય ગીત બન્યું. અંતે ૧૯૧૧માં દિલ્હી દરબાર દરમિયાન બંગાળના ભાગલા રદ કરવામાં આવ્યા.
૨. જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ (૧૩ એપ્રિલ, ૧૯૧૯)
ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની સૌથી કરુણ અને લોહિયાળ ઘટના.
- કારણ: 'રોલેટ એક્ટ' (કાળો કાયદો) હેઠળ ડૉ. સત્યપાલ અને ડૉ. સૈફુદ્દીન કિચલુની ધરપકડના વિરોધમાં અમૃતસરના જલિયાંવાલા બાગમાં શાંત સભા ભરાઈ હતી.
- ઘટના: વૈશાખીના દિવસે જનરલ ડાયરે કોઈ પણ ચેતવણી આપ્યા વગર નિરપરાધ લોકો પર ગોળીબારનો આદેશ આપ્યો. બાગનો એકમાત્ર સાંકડો દરવાજો બંધ કરી દેવામાં આવ્યો હતો.
- પ્રતિક્રિયા: આ ઘટનાના વિરોધમાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પોતાનો 'નાઈટહૂડ' (Knighthead) ખિતાબ અને ગાંધીજીએ 'કેસરે-એ-હિન્દ' ની પદવી ત્યાગી દીધી.
- તપાસ: આ ઘટનાની તપાસ માટે બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા **'હન્ટર કમિશન'**ની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.
૩. સાયમન કમિશન (૧૯૨૮)
- બંધારણ: ૧૯૧૯ના એક્ટની સમીક્ષા કરવા માટે ૭ સભ્યોનું કમિશન ભારત આવ્યું, જેના અધ્યક્ષ સર જોન સાયમન હતા.
- વિરોધનું કારણ: આ કમિશનમાં એક પણ ભારતીય સભ્ય નહોતો, તેથી તેને 'વ્હાઇટ કમિશન' (White Commission) પણ કહેવામાં આવ્યું.
- લાલા લજપતરાયનું બલિદાન: લાહોરમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસના લાઠીચાર્જમાં લાલા લજપતરાય ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા અને ત્યારબાદ તેમનું અવસાન થયું. તેમણે કહ્યું હતું કે, "મારા શરીર પર પડેલી લાઠીનો દરેક પ્રહાર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના શબપેટીનો છેલ્લો ખીલો સાબિત થશે."
૪. ગાંધી-ઈરવિન સમજૂતી (૫ માર્ચ, ૧૯૩૧)
આ સમજૂતી લંડનમાં યોજાનારી બીજી ગોળમેજી પરિષદ (Round Table Conference) પહેલા થઈ હતી.
- મુખ્ય શરતો: બ્રિટિશ સરકારે રાજકીય કેદીઓને છોડવા અને દરિયાકાંઠાના લોકોને મીઠું પકવવાની મંજૂરી આપવી. તેના બદલામાં કોંગ્રેસે સવિનય કાનૂન ભંગ આંદોલન મોકૂફ રાખવું.
- મહત્વ: આ સમજૂતી બાદ ગાંધીજી કોંગ્રેસના પ્રતિનિધિ તરીકે લંડન ખાતે બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં ભાગ લેવા ગયા હતા.
૫. માઉન્ટબેટન યોજના (૩ જૂન, ૧૯૪૭)
ભારતની આઝાદી અને વિભાજનની આ અંતિમ બ્લુપ્રિન્ટ હતી.
- પ્રસ્તાવ: લોર્ડ માઉન્ટબેટને ભારત અને પાકિસ્તાન એમ બે અલગ રાષ્ટ્રો બનાવવાની યોજના રજૂ કરી.
- રેડક્લિફ લાઇન: ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની સરહદ નક્કી કરવા માટે સર સાયરીલ રેડક્લિફના અધ્યક્ષપદે સીમા પંચની રચના કરવામાં આવી.
- ભારત સ્વતંત્રતા ધારો ૧૯૪૭: આ યોજનાના આધારે બ્રિટિશ સંસદે ભારત સ્વતંત્રતા ધારો પસાર કર્યો, જેના દ્વારા ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ ભારત આઝાદ થયું.
💡 પરીક્ષા લક્ષી ખાસ ટિપ્સ:
- બંગાળના ભાગલા વખતે વાઈસરોય લોર્ડ કર્ઝન હતા, જ્યારે ભાગલા રદ થયા (૧૯૧૧) ત્યારે લોર્ડ હાર્ડિંગ હતા.
- જલિયાંવાલા બાગ સમયે પંજાબના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર માઈકલ ઓ'ડાયર હતા (જેની હત્યા પાછળથી ઉધમ સિંહે લંડનમાં કરી હતી).
3. સાયમન કમિશન વખતે ભારતના સચિવ (Secre1ary of State) લોર્ડ બર્કનહેડ હતા.
