કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની અગત્યની નીતિઓ અને કાર્યક્રમો (Syllabus-Oriented Guide for GPSC & UPSC)
કોઈપણ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (GPSC, UPSC, SSC, Banking) માં સરકારી યોજનાઓ, નીતિઓ અને કાર્યક્રમો (Government Schemes and Policies) એક અતિ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. સામાન્ય રીતે વર્તમાન પ્રવાહો (Current Affairs) અને અર્થતંત્ર (Economy) ના ભાગરૂપે આ પ્રશ્નો પૂછાતા હોય છે. આજના આ લેખમાં આપણે કેન્દ્ર અને ગુજરાત સરકારની વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ની સૌથી પ્રભાવશાળી અને પરીક્ષાલક્ષી યોજનાઓનો તાર્કિક અને ઉંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું.
૧. કેન્દ્ર સરકારની અગ્રગણ્ય નીતિઓ અને મિશન
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દેશના સર્વાંગી વિકાસ માટે આર્થિક, સામાજિક અને તકનીકી ક્ષેત્રે અનેક વિઝનરી યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે:
A. પ્રધાનમંત્રી વિશ્વકર્મા યોજના (PM-VIKAS)
આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પરંપરાગત કારીગરો અને શિલ્પકારોને આર્થિક સહાય, કૌશલ્ય વિકાસ અને બજાર જોડાણ પૂરું પાડવાનો છે. ૧૮ જેટલા પરંપરાગત વ્યવસાયો નો આ યોજનામાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ યોજના હેઠળ કારીગરોને ખૂબ જ ઓછા વ્યાજ દરે (૫%) કોલેટરલ-ફ્રી લોન પૂરી પાડવામાં આવે છે.
B. રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન (National Green Hydrogen Mission)
ભારતને ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનાવવા અને અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે આ મિશન શરૂ કરાયું છે. તેનો લક્ષ્યાંક વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં વાર્ષિક 5 MMT (Million Metric Tonne) ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસાવવાનો છે. આ મિશન અંતર્ગત ગ્રીન ઇકોનોમી અને સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ (ટકાઉ વિકાસ) પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે જે UPSC/GPSC મુખ્ય પરીક્ષા (Mains) માટે ખૂબ જ ઉપયોગી ટોપિક છે.
૨. ગુજરાત સરકારની મહત્વની નીતિઓ અને અભિયાન
ગુજરાત રાજ્ય હંમેશા પોલિસી ડ્રિવન સ્ટેટ (Policy Driven State) રહ્યું છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલી નીતિઓ પરીક્ષા માટે હોટ ટોપિક્સ છે:
A. ગુજરાત આત્મનિર્ભર ટેક્સટાઇલ પોલિસી
ગુજરાતમાં કપાસના વિપુલ ઉત્પાદનને ધ્યાનમાં રાખીને 'ફાર્મ ટુ ફોરેન' (Farm to Foreign) ના વિઝનને સાકાર કરવા માટે આ નીતિ અમલમાં છે. તેમાં ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે નવી રોજગારી અને MSMEs ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ખાસ સબસિડીની જોગવાઈ છે.
B. મુખ્યમંત્રી માતૃશક્તિ યોજના (MMY)
મહિલા સશક્તિકરણ અને પોષણના સ્તરને સુધારવા માટે, સગર્ભા અને ધાત્રી માતાઓને પ્રારંભિક ૧૦૦૦ દિવસ સુધી દર મહિને મફત પૌષ્ટિક આહાર (સુખડી, ચણા અને તેલ) આપવામાં આવે છે. આ યોજના માનવ વિકાસ સૂચકાંક (HDI) સુધારવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે.
• What: યોજના શું છે?
• Who: લાભાર્થી કોણ છે? (Eligibility)
• Which: કયું મંત્રાલય/નોડલ એજન્સી સંભાળે છે?
• When: ક્યારે શરૂ થઈ? (વર્ષ/તારીખ)
• How: ફંડિંગ પેટર્ન કેવી છે? (૧૦૦% કેન્દ્ર સરકાર કે કેન્દ્ર-રાજ્ય ભાગીદારી ૧૦:૯૦ / ૬૦:૪૦)
૩. મુખ્ય યોજનાઓનું તુલનાત્મક વિશ્લેષણ (Quick Revision Table)
ઝડપી પુનરાવર્તન માટે નીચે આપેલું કોષ્ટક ખાસ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે:
| યોજના / નીતિનું નામ | નોડલ મંત્રાલય / વિભાગ | મુખ્ય લક્ષ્યાંક / ઉદ્દેશ્ય | ખાસ વિશેષતા / બજેટ જોગવાઈ |
|---|---|---|---|
| PM વિશ્વકર્મા યોજના | MSME મંત્રાલય (કેન્દ્ર) | ૧૮ પરંપરાગત કારીગરોનો વિકાસ | ૫% વ્યાજ સબવેન્શન અને કૌશલ્ય તાલીમ |
| ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન | નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય | વાર્ષિક 5 MMT ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન | કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવું અને ઉર્જા આત્મનિર્ભરતા |
| મુખ્યમંત્રી માતૃશક્તિ યોજના | મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગ (ગુજરાત) | માતા અને બાળકના પોષણમાં સુધારો | સગર્ભાવસ્થાના પ્રથમ ૧૦૦૦ દિવસ સુધી પૌષ્ટિક આહાર |
| PM-PRANAM યોજના | રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય | વૈકલ્પિક ખાતરોના વપરાશને પ્રોત્સાહન | રાસાયણિક ખાતરો પરની સબસિડીનું ભારણ ઘટાડવું |
૨. તાજેતરના ફેરફારો: જૂના બજેટના ડેટા યાદ રાખવા. હંમેશા વર્તમાન આર્થિક સર્વેક્ષણ (Economic Survey ૨૦૨૫-૨૬) ના લેટેસ્ટ આંકડા જ ઓથેન્ટિક ગણવા.
📝 તમારી તૈયારી ચકાસો!
આ પ્રકરણમાંથી પરીક્ષામાં કેવા પ્રશ્નો પુછાય છે? તમારો સ્કોર જાણવા માટે અત્યારે જ ઓનલાઈન મોક ટેસ્ટ આપો.
ઓનલાઈન ક્વિઝ શરૂ કરો 📝