ભારતમાં આયોજનની કામગીરીનો ઉદભવ અને વિકાસ: ઐતિહાસિક ચર્ચાઓ અને મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવો
ભારતમાં આર્થિક આયોજન (Economic Planning) એ માત્ર આઝાદી પછીની ઘટના નથી, પરંતુ તેનો પાયો બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન જ નખાઈ ગયો હતો. GPSC અને UPSC ની પરીક્ષાઓમાં ભારતના અર્થતંત્રના ઇતિહાસ અને આયોજન પ્રક્રિયામાંથી દર વર્ષે પ્રશ્નો પૂછાય છે. આ લેખમાં આપણે ભારતમાં આયોજન વ્યવસ્થાના ઉદભવથી લઈને ૧૯૫૦ માં આયોજન પંચની સ્થાપના સુધીની તમામ ઐતિહાસિક ચર્ચાઓ, રાષ્ટ્રીય સમિતિઓ અને વિવિધ યોજનાઓ વિશે વિગતવાર અને પરીક્ષાલક્ષી અભ્યાસ કરીશું.
૧. આયોજનનો પ્રારંભિક વિચાર અને સર એમ. વિશ્વેશ્વરૈયા (૧૯૩૪)
ભારતમાં આયોજનબદ્ધ અર્થતંત્રનો સૌપ્રથમ વિચાર રજૂ કરવાનું શ્રેય સર એમ. વિશ્વેશ્વરૈયા (Sir M. Visvesvaraya) ને ફાળે જાય છે. તેમણે ૧૯૩４ માં પોતાના પ્રસિદ્ધ પુસ્તક "Planned Economy for India" માં દેશના વિકાસ માટે આગામી ૧૦ વર્ષનો કાર્યક્રમ રજૂ કર્યો હતો.
- મુખ્ય ઉદ્દેશ: રાષ્ટ્રીય આવકને બમણી કરવી અને ઉદ્યોગોનો ઝડપી વિકાસ કરવો.
- મહત્વ: આ પ્રસ્તાવ દ્વારા ભારતમાં પ્રથમ વખત ઉદ્યોગો પર નિર્ભરતા વધારીને કૃષિ ક્ષેત્ર પરનું ભારણ ઘટાડવાની સત્તાવાર ચર્ચા શરૂ થઈ.
૨. રાષ્ટ્રીય આયોજન સમિતિ - NPC (૧૯૩૮)
કોંગ્રેસના હરિપુરા અધિવેશન (ગુજરાત) દરમિયાન તત્કાલીન અધ્યક્ષ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ ની પહેલથી National Planning Committee (NPC) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ ની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.
જો કે, ૧૯૩૯ માં દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળતાં અને ભારત છોડો આંદોલનના કારણે આ સમિતિની કામગીરીમાં અવરોધ ઊભો થયો હતો, પરંતુ તેનો અહેવાલ આઝાદી પછીના માળખા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયો.
૩. આઝાદી પૂર્વેના વિવિધ આર્થિક પ્રસ્તાવો (૧૯૪૪ - ૧૯૪૫)
૧૯૪૦ ના દાયકામાં ભારતના ભાવી આર્થિક મોડેલ માટે દેશના જુદા જુદા વર્ગો દ્વારા મહત્વના પ્લાન રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા:
A. બોમ્બે પ્લાન (Bombay Plan - ૧૯૪૪)
મુંબઈના ૮ અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ (જેમાં જે.આર.ડી. ટાટા, ઘનશ્યામદાસ બિરલા, અર્દેશિર દલાલ વગેરે સામેલ હતા) દ્વારા "A Plan of Economic Development for India" રજૂ કરાયો. આ પ્લાન ૧૫ વર્ષનો હતો, જેનો મુખ્ય ભાર પાયાના ઉદ્યોગોના વિકાસ પર હતો.
B. ગાંધીવાદી યોજના (Gandhian Plan - ૧૯૪૪)
આચાર્ય શ્રીમન નારાયણ અગ્રવાલ દ્વારા મહાત્મા ગાંધીના આર્થિક વિચારો પર આધારિત આ યોજના રજૂ કરાઈ હતી. તેમાં વિકેન્દ્રીકૃત અર્થતંત્ર, કુટીર ઉદ્યોગો અને કૃષિ ક્ષેત્રના વિકાસ પર સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી હતી.
C. જન યોજના (People's Plan - ૧૯૪૫)
સામ્યવાદી નેતા એમ. એન. રોય (M.N. Roy) દ્વારા આ યોજના તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ પ્લાન માર્ક્સવાદી સમાજવાદથી પ્રેરિત હતો અને તેમાં ગ્રાહક લક્ષી વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને કૃષિના રાષ્ટ્રીયકરણ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
૪. ઐતિહાસિક યોજનાઓની સરખામણી
| યોજનાનું નામ | વર્ષ | પ્રણેતા / રજૂકર્તા | મુખ્ય વિષય / કેન્દ્રબિંદુ |
|---|---|---|---|
| Planned Economy for India | ૧૯૩૪ | સર એમ. વિશ્વેશ્વરૈયા | ઔદ્યોગિકીકરણ અને રાષ્ટ્રીય આવક બમણી કરવી. |
| નેશનલ પ્લાનિંગ કમિટી | ૧૯૩૮ | જવાહરલાલ નેહરુ (અધ્યક્ષ) | મિશ્ર અર્થતંત્ર અને રાજ્યની સક્રિય ભૂમિકા. |
| બોમ્બે પ્લાન | ૧૯૪૪ | ૮ અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ | ભારે પાયાના ઉદ્યોગો અને પાયાની સુવિધાઓ. |
| ગાંધીવાદી યોજના | ૧૯૪૪ | શ્રીમન નારાયણ અગ્રવાલ | ગ્રામીણ વિકાસ અને કુટીર ઉદ્યોગો. |
| જન યોજના (People's Plan) | ૧૯૪૫ | એમ. એન. રોય | કૃષિ અને જાહેર ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ. |
| સર્વોદય યોજના | ૧૯૫૦ | જયપ્રકાશ નારાયણ | અહિંસક પદ્ધતિથી શોષણમુક્ત સમાજની સ્થાપના. |
"વિશ્વમાં નેહરુએ બોમ્બેના ગાંધીજીને જન-સર્વોદય આપ્યો"
• વિશ્વ = વિશ્વેશ્વરૈયા (૧૯૩૪)
• નેહરુ = નેશનલ પ્લાનિંગ કમિટી (૧૯૩૮)
• બોમ્બે = બોમ્બે પ્લાન (૧૯૪૪)
• ગાંધીજી = ગાંધીવાદી યોજના (૧૯૪૪)
• જન = જન યોજના (૧૯૪૫)
• સર્વોદય = સર્વોદય યોજના (૧૯૫૦)
• ભૂલ ૧: રાષ્ટ્રીય આયોજન સમિતિ (૧૯૩૮) ની સ્થાપના નેહરુએ કરી હતી એવું માની લેવું. વાસ્તવમાં સ્થાપના સુભાષચંદ્ર બોઝે કરી હતી, નેહરુ માત્ર તેના અધ્યક્ષ હતા.
• ભૂલ ૨: સર્વોદય યોજનાના પ્રણેતા મહાત્મા ગાંધી હતા તેવું લખવું. યાદ રાખો, સર્વોદય વિચાર ગાંધીજીનો હતો પણ 'સર્વોદય યોજના' ૧૯૫૦ માં જયપ્રકાશ નારાયણે રજૂ કરી હતી.
૫. આયોજન પંચની સ્થાપના તરફ પ્રયાણ (૧૯૪૬-૧૯૫૦)
૧૯૪૬ માં વચગાળાની સરકાર દ્વારા કે. સી. નિયોગી (K.C. Neogy) ના અધ્યક્ષપદે એક આર્થિક આયોજન સલાહકાર બોર્ડ ની રચના કરવામાં આવી હતી. આ બોર્ડની ભલામણોના આધારે જ આઝાદી પછી ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૦ ના રોજ એક બિન-બંધારણીય અને સલાહકાર સંસ્થા તરીકે આયોજન પંચ (Planning Commission) ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જેણે આગળ જતાં પંચવર્ષીય યોજનાઓનો પાયો નાખ્યો.
📝 તમારી તૈયારી ચકાસો!
આ પ્રકરણના આધારે પરીક્ષામાં કેવા પ્રશ્નો પુછાય છે તે જાણવા માટે અત્યારે જ ઓનલાઈન ટેસ્ટ આપો.
ઓનલાઈન ક્વિઝ શરૂ કરો 📝