ભારત અને વિદેશમાં ભારતીય ક્રાંતિકારીઓ: GPSC અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

ભારતની આઝાદીની લડાઈ માત્ર અહિંસક સત્યાગ્રહો પૂરતી સીમિત નહોતી. સશસ્ત્ર ક્રાંતિકારી ચળવળ એ ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામનું એક અત્યંત તેજસ્વી પ્રકરણ છે. આ બ્લોગમાં આપણે ભારતમાં અને વિદેશમાં સક્રિય રહેલા મુખ્ય ક્રાંતિકારીઓ, તેમની સંસ્થાઓ અને પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના મુદ્દાઓની ચર્ચા કરીશું.

🚩 ભારતમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓના મુખ્યત્વે બે તબક્કા જોવા મળે છે. પ્રથમ તબક્કો બંગાળના વિભાજન (1905) પછી અને બીજો તબક્કો અસહકારની ચળવળના મોકૂફી પછી શરૂ થયો હતો.

૧. મહારાષ્ટ્રમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિ

• વાસુદેવ બળવંત ફડકે: તેમને 'ભારતીય ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓના આદ્યપુરુષ' માનવામાં આવે છે. તેમણે 'રામોશી' જૂથની રચના કરી હતી.

• ચાફેકર બંધુઓ: 1897માં પૂણેના પ્લેગ કમિશનર રેન્ડ (Rand) ની હત્યા દામોદર અને બાલકૃષ્ણ ચાફેકરે કરી હતી.

• વીર સાવરકર: 1904માં તેમણે 'અભિનવ ભારત' નામની સંસ્થા સ્થાપી હતી.

૨. બંગાળમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિ

• અનુશીલન સમિતિ: બંગાળની સૌથી મહત્વની ક્રાંતિકારી સંસ્થા. પ્રમથનાથ મિત્ર અને બરિન્દ્ર કુમાર ઘોષ મુખ્ય નેતાઓ હતા.

• ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ્લ ચાકી: 1908માં કિંગ્સફોર્ડની બગી પર બોમ્બ ફેંક્યો હતો.

૩. ઉત્તર ભારત (HRA અને HSRA)

• HRA (Hindustan Republican Association): 1924માં સચિન્દ્રનાથ સાન્યાલે કાનપુરમાં સ્થાપના કરી. પ્રખ્યાત કાકોરી ટ્રેન એક્શન (1925) આ સંસ્થા દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

• HSRA (Hindustan Socialist Republican Association): 1928માં ચંદ્રશેખર આઝાદે દિલ્હીના ફિરોઝશાહ કોટલા ખાતે તેની સ્થાપના કરી. ભગતસિંહ આ સંસ્થાના મુખ્ય સભ્ય હતા.

---

🌍 વિદેશમાં ભારતીય ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ

ભારતની બહાર પણ અનેક ક્રાંતિકારીઓએ આઝાદીની મશાલ જલતી રાખી હતી:

1. શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા: તેમણે લંડનમાં 'ઇન્ડિયા હાઉસ' (1905) ની સ્થાપના કરી અને 'ઇન્ડિયન સોશિયોલોજિસ્ટ' સામયિક શરૂ કર્યું. તેઓ મૂળ ગુજરાતના માંડવીના હતા.

2. મેડમ ભીખાઈજી કામા: 1907માં જર્મનીના સ્ટુટગાર્ટ ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજવાદી પરિષદમાં ભારતનો પ્રથમ ત્રિરંગો ધ્વજ ફરકાવ્યો. તેમને 'ભારતીય ક્રાંતિના માતા' કહેવામાં આવે છે.

3. ગદર પાર્ટી (1913): લાલા હરદયાલે અમેરિકાના સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં સ્થાપના કરી. તેમનું મુખપત્ર 'ગદર' હતું.

4. રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ: 1915માં અફઘાનિસ્તાનના કાબુલમાં ભારતની પ્રથમ કામચલાઉ સરકારની સ્થાપના કરી.

સંસ્થાનું નામ	સ્થાપક	સ્થળ	વર્ષ
મિત્ર મેલા	વીર સાવરકર	નાસિક	1899
અનુશીલન સમિતિ	પી. મિત્ર / બરિન્દ્ર ઘોષ	કલકત્તા	1902
ઇન્ડિયા હાઉસ	શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા	લંડન	1905
ગદર પાર્ટી	લાલા હરદયાલ	સાન ફ્રાન્સિસ્કો	1913
ભારત નૌજવાન સભા	ભગતસિંહ	લાહોર	1926

🧠 પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના તથ્યો (Quick Revision)

• સૌથી નાની વયે શહીદ થનાર: ખુદીરામ બોઝ.

• બંગાળમાં ક્રાંતિના પ્રણેતા: બરિન્દ્ર કુમાર ઘોષ અને ભૂપેન્દ્રનાથ દત્ત (યુગાંતર અખબાર).

• શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માની શિષ્યવૃત્તિ: શિવાજી શિષ્યવૃત્તિ અને મહારાણા પ્રતાપ શિષ્યવૃત્તિ.

• જતીન દાસ: 64 દિવસના ઉપવાસ બાદ જેલમાં શહીદ થયા હતા.

---

📝 20 અગત્યના MCQs

1. 'અભિનવ ભારત' સંસ્થાની સ્થાપના કોણે કરી હતી? A) લાલા હરદયાલ B) વીર સાવરકર ✅ C) ભગતસિંહ D) ચંદ્રશેખર આઝાદ વિગત: 1904માં 'મિત્ર મેલા'નું નામ બદલીને 'અભિનવ ભારત' કરવામાં આવ્યું હતું.

2. લંડનમાં 'ઇન્ડિયા હાઉસ' ની સ્થાપના કોણે કરી હતી? A) શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા ✅ B) મેડમ કામા C) મદનલાલ ઢીંગરા D) વી.ડી. સાવરકર

3. ગદર પાર્ટીનું મુખ્ય મથક ક્યાં આવેલું હતું? A) લંડન B) ટોક્યો C) સાન ફ્રાન્સિસ્કો ✅ D) બર્લિન

4. 1907માં જર્મનીમાં ભારતનો પ્રથમ ધ્વજ કોણે ફરકાવ્યો હતો? A) સરોજિની નાયડુ B) મેડમ ભીખાઈજી કામા ✅ C) એની બેસન્ટ D) અરુણા આસફ અલી

5. કાકોરી ટ્રેન લૂંટ (એક્શન) કયા વર્ષમાં થઈ હતી? A) 1922 B) 1924 C) 1925 ✅ D) 1928

6. કોને 'ભારતીય ક્રાંતિના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે? A) ભગતસિંહ B) બાલ ગંગાધર તિલક ✅ (અશાંતિના જનક તરીકે પણ ઓળખાય છે) C) વાસુદેવ બળવંત ફડકે D) સુભાષચંદ્ર બોઝ

7. 'ભારત નૌજવાન સભા' ની સ્થાપના કોણે કરી હતી? A) ચંદ્રશેખર આઝાદ B) ભગતસિંહ ✅ C) સુખદેવ D) રાજગુરુ

8. કાબુલમાં ભારતની પ્રથમ કામચલાઉ સરકાર કોણે બનાવી હતી? A) રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપ ✅ B) બરકતુલ્લાહ C) રાસબિહારી બોઝ D) સુભાષચંદ્ર બોઝ

9. મદનલાલ ઢીંગરાએ કોની હત્યા કરી હતી? A) રેન્ડ B) કર્ઝન વાયલી ✅ C) સૌન્ડર્સ D) કિંગ્સફોર્ડ

10. 'ધી ઇન્ડિયન સોશિયોલોજિસ્ટ' સામયિક કોણે શરૂ કર્યું હતું? A) વીર સાવરકર B) શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા ✅ C) લાલા લાજપત રાય D) બિપિન ચંદ્ર પાલ

(નોંધ: બ્લોગની લંબાઈ જાળવવા અહીં 10 MCQs આપ્યા છે, પરીક્ષામાં આવા જ પ્રશ્નો પુછાય છે.)

---

💡 શોર્ટ ટ્રિક્સ (Memory Techniques) 🧠

• ગદર સાન ફ્રાન્સિસ્કો ગઈ: એટલે કે 'ગદર' પાર્ટીની સ્થાપના 'સાન ફ્રાન્સિસ્કો'માં થઈ.

• અભિનવ સાવરકર: અભિનવ ભારત - વીર સાવરકર.

• HRA - 1924 | HSRA - 1928: HRA માં 'Socialist' શબ્દ ઉમેરાયો એટલે 4 વર્ષ પછી (1928) HSRA બની.

❌ સામાન્ય ભૂલો (Common Mistakes)

• ભૂલ: HRA અને HSRA ના સ્થાપકોમાં મુંઝવણ.

• સુધારો: HRA માં સચિન્દ્ર સાન્યાલ મુખ્ય હતા, જ્યારે HSRA માં ચંદ્રશેખર આઝાદ અને ભગતસિંહ મુખ્ય હતા.

• ભૂલ: શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માને માત્ર ગુજરાતના ક્રાંતિકારી સમજવા.

• સુધારો: તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના ક્રાંતિકારી નેતા હતા.