ભારતીય અર્થતંત્ર અને આયોજન: સ્વતંત્રતાના પર્વે ભારતીય અર્થતંત્ર (GPSC/UPSC સ્પેશિયલ)
GPSC (Class 1, 2, 3), UPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ભારતીય અર્થતંત્ર (Indian Economy) એક અત્યંત મહત્વનો વિષય છે. ભારતના આયોજન અને આર્થિક વિકાસને સમજવા માટે 1947 પહેલાની ભારતની આર્થિક સ્થિતિ કેવી હતી તે જાણવું અનિવાર્ય છે. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતીય અર્થતંત્રનું જે શોષણ થયું, તેનાથી અર્થતંત્ર ગતિહીન અને પછાત બની ગયું હતું. આજના આ આર્ટિકલમાં આપણે વર્ષ 1947 ના પર્વે ભારતીય અર્થતંત્રના વિવિધ પાસાઓ જેવા કે કૃષિ, ઉદ્યોગ, વિદેશ વેપાર અને વસ્તીવિષયક માળખાની વિગતવાર પરીક્ષાલક્ષી ચર્ચા કરીશું.
૧. કૃષિ ક્ષેત્રની સ્થિતિ (Agricultural Sector)
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતની લગભગ ૮૫% વસ્તી ગામડાઓમાં વસતી હતી અને પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ રીતે કૃષિ પર નિર્ભર હતી. આટલી મોટી વસ્તી રોકાયેલી હોવા છતાં કૃષિ ક્ષેત્ર ભારે પછાત અને ગતિહીન હતું.
મુખ્ય કારણો અને વિશેષતાઓ:
- જમીન મહેસૂલ પ્રણાલી: બ્રિટિશરો દ્વારા લાગુ કરવામાં આવેલી ઝમીનદારી પ્રથા (મોટાભાગે બંગાળ પ્રેસિડેન્સીમાં) એ કૃષિના પતનનું મુખ્ય કારણ હતું. ઝમીનદારોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર મહેસૂલ (ખેડૂતો પાસેથી ટેક્સ) ઉઘરાવવાનો હતો, ખેતીના વિકાસમાં તેમને કોઈ રસ નહોતો.
- કૃષિનું વ્યાપારીકરણ (Commercialisation of Agriculture): બ્રિટિશ ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ પૂરો પાડવા માટે ખેડૂતોને પરંપરાગત અનાજ (ઘઉં, ચોખા) ના બદલે રોકડિયા પાકો જેવા કે ગળી (Indigo), કપાસ અને શણ ઉગાડવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા. આનાથી દેશમાં અન્નની અછત સર્જાઈ અને ભયાનક દુષ્કાળ પડ્યા.
- સિંચાઈ અને ટેકનોલોજીનો અભાવ: કૃષિ ક્ષેત્ર સંપૂર્ણપણે ચોમાસા પર આધારિત હતું. આધુનિક ખાતરો, સુધારેલા બિયારણો અને સિંચાઈની સગવડો નહિવત હતી.
બ્રિટિશ કાળમાં કૃષિ પછાત રહેવાના ૩ મુખ્ય કારણો: "જ-વ-ત"
જ = જમીનદારી પ્રથા (Land Revenue system)
વ = વ્યાપારીકરણ (Commercialisation - ગળી, કપાસ)
ત = ટેકનોલોજી અને સિંચાઈનો અભાવ
૨. ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રની સ્થિતિ (Industrial Sector)
બ્રિટિશ શાસકોની નીતિ ભારતમાં ક્યારેય મજબૂત ઔદ્યોગિક આધાર વિકસાવવાની નહોતી. તેમની નીતિ દ્વિમુખી (Two-fold) હતી: ભારતને માત્ર કાચા માલનો નિકાસકાર બનાવવો અને બ્રિટનના તૈયાર માલ માટેનું એક મોટું બજાર બનાવવું.
મુખ્ય નકારાત્મક અસરો:
- હસ્તકલા ઉદ્યોગોનું પતન (De-industrialisation): ભારતની વિશ્વપ્રસિદ્ધ હસ્તકલા અને સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ ક્રૂર બ્રિટિશ કર નીતિઓને કારણે નાશ પામ્યા. આનાથી દેશમાં "ભેદભાવયુક્ત જકાત નીતિ" (Discriminatory Tariff Policy) કહેવામાં આવે છે, જ્યાં ભારતીય માલ પર ભારે ટેક્સ અને બ્રિટિશ માલ માટે મફત પ્રવેશ હતો.
- આધુનિક ઉદ્યોગોનો ધીમો વિકાસ: ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં સુતરાઉ કાપડ (મુખ્યત્વે ભારતીયો દ્વારા પશ્ચિમ ભારતમાં) અને શણ મિલો (મુખ્યત્વે બ્રિટિશરો દ્વારા બંગાળમાં) શરૂ થઈ.
- ટાટા આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ કંપની (TISCO): જમશેદજી ટાટા દ્વારા વર્ષ ૧૯૦૭ માં બિહાર (હાલના ઝારખંડ) ના જમશેદપુરમાં TISCO ની સ્થાપના કરવામાં આવી, જે ભારતીય ઔદ્યોગિક ઇતિહાસનું એક મહત્વનું સીમાચિહ્ન હતું.
- પાયાના અને મૂડીગત ઉદ્યોગોનો અભાવ: મશીનરી અને ભારે સાધનો બનાવતા ઉદ્યોગો નહિવત હતા, જેથી ભારત હંમેશા પશ્ચિમી દેશો પર નિર્ભર રહેવું પડતું.
૩. વિદેશ વેપાર અને વસ્તીવિષયક માળખું
સ્વતંત્રતા સમયે ભારતનો વિદેશ વેપાર બ્રિટિશ એકાધિકાર (Monopoly) હેઠળ હતો. દેશના ૫૦% થી વધુ વેપાર માત્ર બ્રિટન સાથે થતો હતો. ૧૮૬૯ માં સ્વેઝ નહેર (Suez Canal) ખુલવાને કારણે બ્રિટન અને ભારત વચ્ચેનો પરિવહન ખર્ચ ઘણો ઘટી ગયો, જેનાથી ભારતના આર્થિક શોષણમાં ગતિ આવી.
વસ્તીવિષયક માળખું (Demographic Profile):
વર્ષ ૧૯૨૧ ને ભારતીય વસ્તી ઇતિહાસમાં "મહાન વિભાજનનું વર્ષ" (Year of Great Divide) કહેવામાં આવે છે, કારણ કે ૧૯૨૧ પહેલા ભારતની વસ્તી સ્થિર અથવા ઘટતી-વધતી હતી, પરંતુ ૧૯૨૧ પછી વસ્તીમાં સતત અને તીવ્ર વધારો શરૂ થયો.
- સાક્ષરતા દર (Literacy Rate): સ્વતંત્રતા સમયે દેશનો કુલ સાક્ષરતા દર ૧૬% કરતા પણ ઓછો હતો, જેમાં મહિલા સાક્ષરતા દર માત્ર ૭% ની આસપાસ હતો.
- આયુષ્ય મર્યાદા (Life Expectancy): તે સમયે સરેરાશ આયુષ્ય માત્ર ૩૨ થી ૪૪ વર્ષ હતું (આજના સમયમાં તે ૭૦ વર્ષની નજીક છે), જે નબળી સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ દર્શાવે છે.
- શિશુ મૃત્યુ દર (Infant Mortality Rate): દર ૧૦૦૦ જીવિત જન્મેલા બાળકોએ ૨૧૮ બાળકોના મૃત્યુ થતા હતા, જે આજે ઘટીને આશરે ૨૮ ની આસપાસ થયો છે.
* પરીક્ષામાં પૂછાય કે "મહાન વિભાજનનું વર્ષ કયું?" ત્યારે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ ૧૯૫૧ (આયોજન પંચની શરૂઆત) લખી નાખે છે, જે ખોટું છે. સાચો જવાબ ૧૯૨૧ છે.
* રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરી અંગે: બ્રિટિશ કાળમાં સૌપ્રથમ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી રાષ્ટ્રીય આવક ગણનાર ડૉ. વી.કે.આર.વી. રાવ (V.K.R.V. Rao) હતા, જ્યારે સૌપ્રથમ અનૌપચારિક પ્રયાસ દાદાભાઈ નવરોજીએ (૧૮૬૭-૬૮) કર્યો હતો. પ્રશ્ન બરાબર વાંચીને જવાબ આપવો.
૪. પરીક્ષાલક્ષી સંક્ષિપ્ત કોષ્ટક (Quick Revision Table)
| આર્થિક પરિમાણ | સ્વતંત્રતા સમયની સ્થિતિ (૧૯૪૭) | પરીક્ષાલક્ષી મુખ્ય ફેક્ટ્સ |
|---|---|---|
| કૃષિ ક્ષેત્ર | ગતિહીન, ૮૫% વસ્તી આશ્રિત, વ્યાપારીકરણ પર ભાર | જમીનદારી પ્રથા (બંગાળ પ્રેસિડેન્સી) |
| ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર | હસ્તકલાનું પતન, પાયાના ઉદ્યોગોનો અભાવ | TISCO ની સ્થાપના (૧૯૦૭), જમશેદપુર |
| વિદેશ વેપાર | બ્રિટન સાથે એકાધિકાર, કાચા માલની નિકાસ | ૧૮૬૯ માં સ્વેઝ નહેર (Suez Canal) શરૂ થઈ |
| સાક્ષરતા દર | કુલ ૧૬% થી ઓછો (મહિલા સાક્ષરતા: ૭%) | માનવ વિકાસની અત્યંત પછાત સ્થિતિ |
| વસ્તીવિષયક પરિબળ | ઉચ્ચ જન્મદર અને ઉચ્ચ મૃત્યુદર | ૧૯૨૧: મહાન વિભાજનનું વર્ષ (Year of Great Divide) |
| રાષ્ટ્રીય આવક | બ્રિટિશ સરકારે ક્યારેય સત્તાવાર ગણતરી ન કરી | દાદાભાઈ નવરોજી (પુસ્તક: Poverty and Un-British Rule in India) |
🎯 આ ટોપિકનું પરીક્ષા લક્ષી મૂલ્યાંકન કરો!
શું તમે 'સ્વતંત્રતાના પર્વે ભારતીય અર્થતંત્ર' ટોપિક બરાબર સમજી લીધો છે? તમારી તૈયારી ચકાસવા માટે અત્યારે જ ઓનલાઈન મોક ટેસ્ટ આપો.
ઓનલાઈન ક્વિઝ શરૂ કરો 📝