૧૯મી સદીના સામાજિક-ધાર્મિક સુધારા આંદોલનો: ભારત અને ગુજરાત (સંપૂર્ણ પરીક્ષાલક્ષી નોંધો)

 ૧૯મી સદી એ ભારતીય ઈતિહાસમાં 'નવજાગૃતિ' (Renaissance) નો કાળ ગણાય છે. અંગ્રેજી શિક્ષણના પ્રસાર અને પાશ્ચાત્ય વિચારોના પ્રભાવ હેઠળ ભારતીય સમાજમાં વ્યાપ્ત કુરિવાજો દૂર કરવા માટે અનેક મહાપુરુષોએ આંદોલનો ચલાવ્યા. આ બ્લોગમાં આપણે GPSC અને UPSC ની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વના એવા સુધારકો અને સંસ્થાઓ વિશે ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરીશું.

🛑 ભારતમાં મુખ્ય સુધારા આંદોલનો

૧. બ્રહ્મો સમાજ - રાજા રામમોહન રાય

• સ્થાપના: ૧૮૨૮, કલકત્તા.
• મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: મૂર્તિપૂજાનો વિરોધ, એકેશ્વરવાદનો પ્રચાર અને સતીપ્રથા નાબૂદી.
• વિશેષ: ૧૮૨૯માં વિલિયમ બેન્ટિકની મદદથી સતીપ્રથા પ્રતિબંધક કાયદો પસાર કરાવ્યો. તેમને 'ભારતીય નવજાગૃતિના પિતા' કહેવામાં આવે છે.

૨. આર્ય સમાજ - સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી

• સ્થાપના: ૧૮૭૫, મુંબઈ.
• સૂત્ર: "વેદો તરફ પાછા વળો" (Go back to Vedas).
• પુસ્તક: સત્યાર્થ પ્રકાશ.
• ગુજરાત કનેક્શન: સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીનો જન્મ ગુજરાતના ટંકારા (મોરબી) માં થયો હતો.

૩. સત્યશોધક સમાજ - જ્યોતિબા ફૂલે

• સ્થાપના: ૧૮૭૩, મહારાષ્ટ્ર.
• ઉદ્દેશ્ય: દલિતો અને સ્ત્રીઓના ઉત્થાન માટે.
• પુસ્તક: ગુલામગીરી.

---

🛑 ગુજરાતમાં સામાજિક સુધારા આંદોલનો

ગુજરાતમાં સુધારાની શરૂઆત મુખ્યત્વે સુરત અને અમદાવાદથી થઈ હતી.

૧. માનવ ધર્મ સભા

• સ્થાપક: દુર્ગારામ મહેતાજી (૧૮૪૪, સુરત).
• કાર્ય: જાદુ-ટોણા, ભૂત-પ્રેત અને અંધશ્રદ્ધાનો વિરોધ.

૨. સાહિત્ય અને પત્રકારત્વ દ્વારા સુધારા

• નર્મદ: 'દાંડિયો' સામાયિક દ્વારા સામાજિક કુરિવાજો પર પ્રહાર કર્યા.
• કરસનદાસ મૂળજી: 'સત્યપ્રકાશ' સાપ્તાહિક દ્વારા મહારાજ લાઈબેલ કેસ (૧૮૬૨) માં સાહમ દાખવ્યું.
• મહીપતરામ રૂપરામ: વિદેશ પ્રવાસ કરનાર પ્રથમ ગુજરાતી સુધારક, જેમણે જ્ઞાતિ બહાર મુકાવા છતાં સુધારા ચાલુ રાખ્યા.

સંસ્થા	સ્થાપક	વર્ષ	મુખ્ય કેન્દ્ર
બ્રહ્મો સમાજ	રાજા રામમોહન રાય	૧૮૨૮	કલકત્તા
માનવ ધર્મ સભા	દુર્ગારામ મહેતાજી	૧૮૪૪	સુરત
પ્રાર્થના સમાજ	આત્મારામ પાંડુરંગ	૧૮૬૭	મુંબઈ
આર્ય સમાજ	દયાનંદ સરસ્વતી	૧૮૭૫	મુંબઈ/લાહોર
રામકૃષ્ણ મિશન	સ્વામી વિવેકાનંદ	૧૮૯૭	બેલુર મઠ
ધર્મ સભા	રાધાકાંત દેવ	૧૮૩૦	કલકત્તા

🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક્સ (Memory Techniques)

1. D-M-S (Durgaram-Manav-Surat): ૧૮૪૪માં દુર્ગારામ મહેતાએ માનવ ધર્મ સભાની સ્થાપના સુરતમાં કરી.

2. S-S-G (Satyashodhak-Savitribai-Ghulamgiri): સત્યશોધક સમાજ, જ્યોતિબા ફૂલે અને તેમનું પુસ્તક ગુલામગીરી.

3. V-V-B (Vivekanand-Vishwa-Belur): વિવેકાનંદે વિશ્વ ધર્મ પરિષદ (૧૮૯૩) અને બેલુર મઠની સ્થાપના કરી.

❌ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા થતી સામાન્ય ભૂલો

• વર્ષમાં ગૂંચવણ: બ્રહ્મો સમાજ (૧૮૨૮) અને આર્ય સમાજ (૧૮૭૫) ના વર્ષ અદલાબદલી થઈ જાય છે.
• સંસ્થાના નામ: પ્રાર્થના સમાજ અને આત્મીય સભા વચ્ચે ગૂંચવણ ટાળવી. આત્મીય સભા રામમોહન રાયની હતી.
• પુસ્તકો: 'ગુલામગીરી' અને 'સત્યાર્થ પ્રકાશ' ના લેખકો ખાસ યાદ રાખવા.

૧. ગુજરાતની પ્રથમ સુધારક સંસ્થાઓનો ક્રમ (જેમાં મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ થાપ ખાઈ જાય છે)

મોટાભાગના લોકો ફક્ત 'માનવ ધર્મ સભા' જાણે છે, પણ આ ક્રમ યાદ રાખવો જરૂરી છે:

• ૧૮૪૪: માનવ ધર્મ સભા (સુરત - દુર્ગારામ મહેતાજી)
• ૧૮૪૮: જ્ઞાન પ્રસારક મંડળી (મુંબઈ - જે ગુજરાતી અને મરાઠી બંનેમાં હતી)
• ૧૮૪૯: પરમહંસ સભા (મુંબઈ - દાદોબા પાંડુરંગ, જેની અસર ગુજરાત પર હતી)
• ૧૮૫૧: બુદ્ધિવર્ધક સભા (અમદાવાદ - નર્મદ અને તેના મિત્રો દ્વારા)

૨. 'હુન્નરખાનની ચઢાઈ' અને સુધારા

કવિ દલપતરામે ૧૮૫૧ માં આ કવિતા લખી હતી. આ માત્ર કવિતા નહોતી, પણ ભારતમાં આર્થિક સુધારા અને ઉદ્યોગિકીકરણ માટેની પ્રથમ હાકલ હતી. તેમણે સામાજિક કુરીવાજોની સાથે 'આળસ' અને 'જૂની પુરાણી પદ્ધતિઓ' ને પણ સુધારવાનો આગ્રહ કર્યો હતો.

૩. રાજા રામમોહન રાયનું 'નવીન' યોગદાન

• તેમણે ૧૮૨૧ માં 'સંવાદ કૌમુદી' (બંગાળી) ઉપરાંત 'મિરાત-ઉલ-અખબાર' (ફારસી) પણ શરૂ કર્યું હતું.
• તેઓ પ્રથમ એવા ભારતીય હતા જેમણે ન્યાયતંત્ર અને કારોબારીને અલગ કરવાની માંગણી કરી હતી (જે આજે આપણા બંધારણની કલમ ૫૦ માં છે).

૪. પશ્ચિમ ભારતના સોક્રેટિસ

ગોપાલ હરિ દેશમુખ, જેઓ 'લોકહિતવાદી' તરીકે ઓળખાય છે, તેમણે ગુજરાતમાં પણ સુધારાનો પાયો નાખ્યો હતો. તેઓ અમદાવાદમાં જજ તરીકે કાર્યરત હતા અને તેમણે સ્ત્રી શિક્ષણ માટે મોટું ભંડોળ આપ્યું હતું.

૫. પારસી સુધારા આંદોલન (ગુજરાત કનેક્શન)

• ૧૮૫૧ માં 'રહનુમાઈ મઝદાયસ્નાન સભા' ની સ્થાપના થઈ.
• મુખ્ય વ્યક્તિઓ: દાદાભાઈ નવરોજી, જે.બી. વાચ્છા અને એસ.એસ. બંગાળી.
• તેમનું મુખપત્ર 'રાસ્ત ગોફ્તાર' (સત્ય વક્તા) ગુજરાતીમાં પ્રકાશિત થતું હતું.

સુધારકનું નામ	વિશેષ ઓળખ / અજાણ્યું તથ્ય
દુર્ગારામ મહેતાજી	'ગુજરાતના લ્યુથર' તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે જાદુ-ટોણા ખુલ્લા પાડવા માટે ઈનામ જાહેર કર્યું હતું.
ભોળાનાથ સારાભાઈ	અમદાવાદમાં 'પ્રાર્થના સમાજ' ની સ્થાપના કરી (૧૮૭૧). તેઓ કવિ નર્મદના કટ્ટર વિરોધી છતાં મિત્ર હતા.
કર્સનદાસ મૂળજી	ઇંગ્લેન્ડની મુસાફરી કરી હોવાથી જ્ઞાતિ બહાર મુકાયા હતા. તેમણે સ્ત્રીઓના હકો માટે 'સ્ત્રી બોધ' શરૂ કર્યું.
બહેરામજી મલબારી	૧૮૯૧ ના 'Age of Consent Act' (સંમતિ વય કાયદો) લાવવામાં તેમનો સિંહફાળો હતો.

Do You Know?

"શું તમે જાણો છો? સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ ટંકારા છોડ્યું ત્યારે તેમનું નામ 'મૂળશંકર' હતું અને તેમને 'શુદ્ધિ ચળવળ' ના પિતા માનવામાં આવે છે."