15 ઓગસ્ટ, 1947ના રોજ ભારત આઝાદ થયું ત્યારે દેશમાં રજવાડાંઓ અને બ્રિટિશ પ્રાંતોનું મિશ્રણ હતું. આઝાદી સમયે ભારત પાસે 562 જેટલા રજવાડાં હતા. આ રજવાડાંઓને એક કરવા અને વહીવટી સરળતા માટે રાજ્યોનું પુનર્ગઠન કરવું અનિવાર્ય હતું. આ લેખમાં આપણે ભાષાવાર રાજ્યોની માંગ, વિવિધ સમિતિઓ અને 1956ના પુનર્ગઠન અધિનિયમ વિશે ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.
1. પ્રારંભિક સ્થિતિ: 1950નું બંધારણીય વર્ગીકરણ
1950માં ભારતીય બંધારણે રાજ્યોને ચાર ભાગોમાં વહેંચ્યા હતા:
- ભાગ A: બ્રિટિશ ભારતના ગવર્નર શાસિત પ્રાંતો (દા.ત. બોમ્બે, મદ્રાસ).
- ભાગ B: મોટા રજવાડાંઓ (દા.ત. હૈદરાબાદ, જમ્મુ-કાશ્મીર).
- ભાગ C: મુખ્ય કમિશનરના પ્રાંતો અને કેટલાક નાના રજવાડાં.
- ભાગ D: અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ.
2. મહત્વની સમિતિઓ અને આયોગો (H2)
ધર આયોગ (Dhar Commission) - 1948
એસ.કે. ધરની અધ્યક્ષતામાં આ આયોગની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.
- ભલામણ: આયોગે ભાષાના આધારે રાજ્યોની રચનાનો વિરોધ કર્યો અને વહીવટી અનુકૂળતાને પ્રાધાન્ય આપવાની સલાહ આપી.
JVP સમિતિ - 1948
જવાહરલાલ નેહરુ, વલ્લભભાઈ પટેલ અને પટ્ટાભી સીતારામૈયાની આ સમિતિ હતી.
- નિષ્કર્ષ: આ સમિતિએ પણ ઔપચારિક રીતે ભાષાના આધારે પુનર્ગઠનનો અસ્વીકાર કર્યો, જેનાથી દેશમાં આંદોલનો તેજ થયા.
આંધ્રપ્રદેશનું નિર્માણ: એક મોટો વળાંક
તેલુગુ ભાષી લોકો માટે અલગ રાજ્યની માંગ સાથે પોટ્ટી શ્રીરામુલુ 56 દિવસના ઉપવાસ પર ઉતર્યા અને તેમનું અવસાન થયું. આ દબાણને કારણે 1 ઓક્ટોબર, 1953 ના રોજ ભાષાના આધારે પ્રથમ રાજ્ય આંધ્રપ્રદેશ ની રચના થઈ.
3. રાજ્ય પુનર્ગઠન આયોગ (States Reorganisation Commission - 1953) (H2)
આંધ્રપ્રદેશની રચના બાદ સમગ્ર દેશમાં માંગ ઉઠી, તેથી સરકારે ફઝલ અલી ની અધ્યક્ષતામાં આયોગ બનાવ્યું. તેમાં હૃદયનાથ કુંઝરુ અને કે.એમ. પણિક્કર સભ્યો હતા.
- ભલામણો: આયોગે 'એક ભાષા એક રાજ્ય' ના સિદ્ધાંતને નકાર્યો પણ ભાષાને મુખ્ય આધાર માન્યો.
- પરિણામ: 7મો બંધારણીય સુધારો, 1956 પસાર થયો અને 14 રાજ્યો અને 6 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અસ્તિત્વમાં આવ્યા.
4. પરીક્ષા લક્ષી મહત્વના તથ્યો (Facts)
- સૌ પ્રથમ ભાષાવાર રાજ્ય: આંધ્રપ્રદેશ (1953).
- મહાગુજરાત આંદોલન: 1 મે, 1960 ના રોજ બોમ્બે રાજ્યમાંથી ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર અલગ થયા.
- ગોવા મુક્તિ: 1961 માં પોર્ટુગીઝો પાસેથી મુક્ત કરાયું (1987 માં રાજ્ય બન્યું).
- સિક્કિમ: 36મો સુધારો (1975) દ્વારા ભારતનું પૂર્ણ રાજ્ય બન્યું.
- તાજેતરના ફેરફાર: 31 ઓક્ટોબર, 2019 થી જમ્મુ-કાશ્મીર બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વહેંચાયું.
5. મહત્વની સરખામણી કોષ્ટક (Table)
| વર્ષ | નવું રાજ્ય | કયા રાજ્યમાંથી અલગ થયું |
| 1960 | ગુજરાત | બોમ્બે (બૃહદ મુંબઈ) |
| 1963 | નાગાલેન્ડ | આસામ |
| 1966 | હરિયાણા | પંજાબ |
| 1971 | હિમાચલ પ્રદેશ | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાંથી રાજ્ય |
| 2000 | છત્તીસગઢ | મધ્યપ્રદેશ (26મું રાજ્ય) |
| 2000 | ઉત્તરાખંડ | ઉત્તરપ્રદેશ (27મું રાજ્ય) |
| 2000 | ઝારખંડ | બિહાર (28મું રાજ્ય) |
| 2014 | તેલંગાણા | આંધ્રપ્રદેશ (29મું રાજ્ય) |
7. યાદ રાખવાની શોર્ટકટ ટ્રિક 🧠
ટ્રિક: "Gunahari Himama Siki Mi-A-Na" (રાજ્યોનો ક્રમ)
- Gu - Gujarat (1960)
- Na - Nagaland (1963)
- Hari - Haryana (1966)
- Hi - Himachal (1971)
- Ma - Manipur (1972)
8. વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા થતી સામાન્ય ભૂલો ❌
- ભૂલ: ધર આયોગે ભાષાવાર રાજ્યોની ભલામણ કરી હતી એમ માનવું.
- સાચું: ધર આયોગ અને JVP સમિતિ બંનેએ ભાષાના આધારે રાજ્યોનો વિરોધ કર્યો હતો.
50 Most IMP MCQ : Click here to View
States Reorganisation Act 1956, Fazal Ali Commission Gujarati, GPSC History Notes, Indian Constitution in Gujarati, Gujarat formation history, JVP Committee, Dhar Commission, Evolution of Indian States, UPSC Gujarati Material.