ભારતની આઝાદીની લડત એ અનેક વીરો અને ક્રાંતિકારીઓના બલિદાનનું પરિણામ છે. ખાસ કરીને ગુજરાતના સપૂતોએ અહિંસક અને સશસ્ત્ર એમ બંને રીતે બ્રિટિશ હકુમત સામે લડત આપી હતી. GPSC, UPSC અને ગૌણ સેવા જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આ ટોપિકમાંથી વારંવાર પ્રશ્નો પૂછાય છે.
૧. ભારતના અગ્રણી સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ
મહાત્મા ગાંધી (રાષ્ટ્રપિતા)
- મુખ્ય ફાળો: અહિંસા અને સત્યાગ્રહ.
- આંદોલનો: ચંપારણ (1917), ખેડા સત્યાગ્રહ (1918), અસહકાર આંદોલન (1920), દાંડી કૂચ (1930) અને ભારત છોડો આંદોલન (1942).
- વિશેષ: તેમણે 'હિન્દ સ્વરાજ' પુસ્તક લખ્યું હતું.
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ (લોખંડી પુરુષ)
- મુખ્ય ફાળો: ખેડૂત આંદોલનો અને રજવાડાઓનું એકીકરણ.
- બારડોલી સત્યાગ્રહ: 1928 માં સફળ નેતૃત્વ બાદ તેમને 'સરદાર'નું બિરુદ મળ્યું.
સુભાષચંદ્ર બોઝ (નેતાજી)
- સંસ્થા: આઝાદ હિન્દ ફોજ (INA) અને ફોરવર્ડ બ્લોક.
- સૂત્ર: "તુમ મુઝે ખૂન દો, મેં તુમ્હે આઝાદી દૂંગા."
૨. ગુજરાતના ક્રાંતિકારીઓ અને સત્યાગ્રહીઓ
શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા
- ફાળો: વિદેશમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિના પ્રણેતા.
- ઇન્ડિયા હાઉસ: લંડનમાં 'ઇન્ડિયા હાઉસ'ની સ્થાપના કરી અને 'ધ ઇન્ડિયન સોશિયોલોજિસ્ટ' સામાયિક શરૂ કર્યું.
ઝવેરચંદ મેઘાણી
- ઓળખ: 'રાષ્ટ્રીય શાયર'.
- પ્રદાન: ક્રાંતિકારી કાવ્યો દ્વારા યુવાનોમાં દેશભક્તિ જગાડી. ગાંધીજીએ તેમને આ બિરુદ આપ્યું હતું.
મદનલાલ ધીંગરા અને સરદારસિંહ રાણા
- ગુજરાતના રજવાડાના હોવા છતાં વિદેશમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિમાં સક્રિય રહ્યા.
૩. પરીક્ષા માટે ઉપયોગી મહત્વના તથ્યો (Quick Facts)
- ગાંધીજીના રાજકીય ગુરુ: ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે.
- ભારતના માર્ટિન લ્યુથર: સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી.
- સ્વરાજ મારો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે: લોકમાન્ય તિલક.
- ગાંધીજીએ 'ડુ ઓર ડાઈ' (કરો યા મરો)નો નારો ક્યારે આપ્યો? 1942 (ભારત છોડો આંદોલન).
- ગુજરાતમાં સશસ્ત્ર ક્રાંતિના પ્રણેતા: મહર્ષિ અરવિંદ ઘોષ.
| વિગત | નરમ દળ (Moderates) | જહાલ દળ (Extremists) |
| પદ્ધતિ | પ્રાર્થના, અરજી અને બંધારણીય માર્ગ | આંદોલન, બહિષ્કાર અને સ્વદેશી |
| મુખ્ય નેતાઓ | દાદાભાઈ નવરોજી, ફિરોઝશાહ મહેતા | લાલ-બાલ-પાલ (લાલા લજપત રાય, તિલક, બિપિનચંદ્ર પાલ) |
| ધ્યેય | વહીવટમાં સુધારો | પૂર્ણ સ્વરાજ |
૬. યાદ રાખવાની ટ્રીક્સ 🧠
ટ્રીક: 'લાલ - બાલ - પાલ' (જહાલ દળના નેતાઓ)
- લાલ: લાલા લજપત રાય (પંજાબ)
- બાલ: બાળ ગંગાધર તિલક (મહારાષ્ટ્ર)
- પાલ: બિપિનચંદ્ર પાલ (બંગાળ)
૭. વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા થતી સામાન્ય ભૂલો ❌
- ભૂલ: ખેડા અને બારડોલી સત્યાગ્રહના વર્ષમાં મૂંઝવણ.
- સુધારો: ખેડા સત્યાગ્રહ (1918) અને બારડોલી સત્યાગ્રહ (1928) - યાદ રાખો કે ખેડા પહેલા થયો હતો.
- ભૂલ: શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા અને સરદારસિંહ રાણાના કાર્યો વચ્ચે મિશ્રણ.
- સુધારો: ઇન્ડિયા હાઉસ સાથે શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા જોડાયેલા છે.
Freedom Fighters of Gujarat, Indian History notes in Gujarati, GPSC History Study Material, Sardar Patel Biography Gujarati, Mahatma Gandhi Movements list, Shyamji Krishna Varma India House, GPSC MCQs History, UPSC Gujarati Material, History of Gujarat in Gujarati.
