15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારત આઝાદ થયું, પરંતુ તે સમયે 'ગુજરાત' નામનું કોઈ અલગ રાજ્ય નહોતું. ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર બંને 'બૃહદ મુંબઈ રાજ્ય'નો ભાગ હતા. ગુજરાતી ભાષી લોકોની પોતાની ઓળખ અને વહીવટી સરળતા માટે જે આંદોલન થયું તેને 'મહાગુજરાત ચળવળ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
🏛️ મહાગુજરાત ચળવળનો ઉદભવ અને ઇતિહાસ
1. પૃષ્ઠભૂમિ
આઝાદી સમયે ભારત 'A, B, C, D' એમ ચાર શ્રેણીના રાજ્યોમાં વહેંચાયેલું હતું.
ગુજરાતના રજવાડાઓ સૌરાષ્ટ્ર (B શ્રેણી) અને કચ્છ (C શ્રેણી) માં વહેંચાયેલા હતા, જ્યારે તળ ગુજરાત મુંબઈ રાજ્યનો ભાગ હતું.
ધર કમિશન (1948) અને JVP સમિતિ (1948) એ ભાષાવાર રાજ્યોની રચનાની માંગને નકારી કાઢી હતી.
2. રાજ્ય પુનઃરચના પંચ (Faisal Ali Commission - 1953)
આ પંચે 1955માં પોતાનો અહેવાલ આપ્યો, જેમાં 'દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્ય' (મહારાષ્ટ્ર + ગુજરાત) ની ભલામણ કરી.
આ ભલામણથી ગુજરાતી પ્રજામાં રોષ વ્યાપ્યો કારણ કે તેઓ અમદાવાદને પાટનગર ધરાવતું અલગ ગુજરાત ઈચ્છતા હતા.
3. 8 ઓગસ્ટ, 1956: ચળવળની શરૂઆત
અમદાવાદના લાલ દરવાજા પાસે કોંગ્રેસ હાઉસની બહાર વિરોધ કરી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ પર ગોળીબાર થયો, જેમાં 5 થી 8 વિદ્યાર્થીઓ શહીદ થયા.
આ ઘટનાએ આંદોલનને વેગ આપ્યો અને 'મહાગુજરાત જનતા પરિષદ'ની સ્થાપના થઈ.
👤 પ્રમુખ નેતાઓ અને સંસ્થાઓ
📌 પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના તથ્યો (Quick Facts)
📍 સ્થાપના: 1 મે, 1960 ના રોજ ગુજરાતની સ્થાપના થઈ.
🏛️ ઉદ્ઘાટન: સાબરમતી આશ્રમ ખાતે 'રવિશંકર મહારાજ'ના હસ્તે.
🗳️ પ્રથમ મુખ્યમંત્રી: ડૉ. જીવરાજ મહેતા.
👤 પ્રથમ રાજ્યપાલ: મહેંદી નવાઝ જંગ.
🏢 પ્રથમ વિધાનસભા: અમદાવાદની સિવિલ હોસ્પિટલ (આંબાવાડી) ખાતે ભરાઈ હતી.
🌊 દરિયાકિનારો: ગુજરાતને 1600 કિમી લાંબો દરિયાકિનારો મળ્યો.
🧠 યાદ રાખવાની શોર્ટકટ ટ્રીક (Tricks) (H2)
ટ્રીક: "JR-1960"
J = Jivraj Mehta (First CM)
R = Ravishankar Maharaj (Inaugurator)
1960 = Year of Formation
વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા થતી સામાન્ય ભૂલો ❌:
પ્રથમ રાજ્યપાલમાં 'જીવરાજ મહેતા' લખી નાખવા (તે મુખ્યમંત્રી હતા).
સ્થાપનાનું સ્થળ 'ગાંધીનગર' માનવું (શરૂઆતમાં અમદાવાદ પાટનગર હતું).
GPSC History Notes, Mahagujarat Movement, History of Gujarat after Independence, Indulal Yagnik, GPSC Study Material, Gujarat State Formation, Jivraj Mehta, UPSC Gujarati Notes.