કોઈપણ દેશ કે રાજ્યના આર્થિક અને સામાજિક આયોજનના મૂળમાં તેની વસ્તીનું માળખું રહેલું હોય છે. GPSC, UPSC, SSC અને બેન્કિંગ જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં સામાજિક ભૂગોળ (Social Geography) એક અત્યંત સ્કોરિંગ વિષય છે. આ પ્રકરણમાંથી દર વર્ષે મુખ્ય અને પ્રિલિમ્સ પરીક્ષામાં વસ્તી વિતરણ, ઘનતા, સાક્ષરતા, જાતિ પ્રમાણ અને સ્થળાંતર (Migration) ને લગતા જટિલ પ્રશ્નો પૂછાય છે. આ લેખમાં આપણે ભારત અને ગુજરાતના સંદર્ભમાં તમામ મહત્વપૂર્ણ આંકડાઓ અને વિભાવનાઓનો ગહન અભ્યાસ કરીશું.
૧. વસ્તીનું વિતરણ અને વસ્તી ઘનતા (Population Distribution & Density)
વસ્તીનું વિતરણ અસમાન હોવા પાછળ ભૌગોલિક, આર્થિક અને સામાજિક પરિબળો જવાબદાર છે. ભારતમાં ગંગા-યમુનાના મેદાનો ફળદ્રુપ હોવાથી ત્યાં વસ્તી વધુ છે, જ્યારે પર્વતીય અને રણ પ્રદેશોમાં વસ્તી ઓછી જોવા મળે છે.
મુખ્ય આંકડાકીય હાઈલાઈટ્સ:
- ભારતની વસ્તી ઘનતા: ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ભારતની સરેરાશ વસ્તી ઘનતા ૩૮૨ વ્યક્તિ/ચો.કિમી છે.
- ગુજરાતની વસ્તી ઘનતા: ગુજરાતમાં આ પ્રમાણ ૩૦૮ વ્યક્તિ/ચો.કિમી છે.
- ભારતમાં સૌથી વધુ વસ્તી ઘનતા ધરાવતું રાજ્ય બિહાર (૧૧૦૬) છે, જ્યારે સૌથી ઓછી ઘનતા અરુણાચલ પ્રદેશ (૧૭) માં છે.
- ગુજરાતમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો અમદાવાદ છે અને સૌથી વધુ વસ્તી ઘનતા સુરત (૧૩૭૬) માં જોવા મળે છે.
૨. સ્ત્રી-પુરુષ પ્રમાણ (Sex Ratio) અને સાક્ષરતા (Literacy)
જાતિ પ્રમાણ એ સમાજમાં મહિલાઓની સ્થિતિ દર્શાવતો મહત્વનો માપદંડ છે. જ્યારે સાક્ષરતા દર માનવ સંસાધનના ગુણાત્મક પાસાને ઉજાગર કરે છે.
જાતિ પ્રમાણ (Sex Ratio):
ભારતમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ૯૪૩ છે. જેમાં કેરળ (૧૦૮૪) પ્રથમ ક્રમે છે. ગુજરાતમાં લિંગ પ્રમાણ ૯૧૯ છે, પરંતુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ગુજરાતમાં ૦ થી ૬ વર્ષનું બાળ જાતિ પ્રમાણ માત્ર ૮૯૦ છે.
સાક્ષરતા (Literacy Rate):
ભારતનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર ૭૪.૦૪% છે (પુરુષ: ૮૨.૧૪%, સ્ત્રી: ૬૫.૪૬%). ગુજરાતમાં સાક્ષરતા દર ૭૮.૦૩% છે, જેમાં સુરત અને આણંદ જિલ્લાઓ મોખરે છે.
૩. અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને ભાષાકીય સમૂહો
સામાજિક ભૂગોળમાં નૃજાતિ (Ethnic) અને ભાષાકીય વિવિધતાનો અભ્યાસ અનિવાર્ય છે. ભારત ઈન્ડો-આર્યન (૭૪%) અને દ્રવિડિયન (૨૪%) ભાષા સમૂહોમાં વહેંચાયેલું છે.
- અનુસૂચિત જાતિ (SC): ભારતમાં પંજાબમાં સૌથી વધુ ટકાવારી (૩૧.૯%) SC વસ્તી છે. ગુજરાતમાં અમદાવાદમાં સૌથી વધુ SC વસ્તી વસે છે.
- અનુસૂચિત જનજાતિ (ST): ભારતમાં મધ્યપ્રદેશમાં સૌથી વધુ ST વસ્તી છે, જ્યારે ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ લક્ષદ્વીપ અને મિઝોરમ મોખરે છે. ગુજરાતમાં ડાંગ જિલ્લો સૌથી વધુ ST ટકાવારી (૯૪.૬૫%) ધરાવે છે.
૪. શહેરીકરણ અને સ્થળાંતર (Urbanization & Migration)
રોજગારી અને શિક્ષણની શોધમાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી શહેરો તરફ થતું સ્થળાંતર મહાનગરીય પ્રદેશો (Metropolitan Regions) ના ઉદ્ભવનું મુખ્ય કારણ છે.
ભારતમાં શહેરી વસ્તીનું પ્રમાણ ૩૧.૧૬% છે, જેમાં ગોવા સૌથી વધુ શહેરીકૃત રાજ્ય છે. ગુજરાતમાં શહેરી વસ્તી ૪૨.૬% છે, જે દર્શાવે છે કે ગુજરાત એ ભારતના ઝડપથી શહેરીકરણ પામતા રાજ્યોમાંનું એક છે.
૫. મુખ્ય તુલનાત્મક કોષ્ટક: ભારત વિરૂદ્ધ ગુજરાત
| માપદંડ / પરિમાણ | ભારત (Census 2011) | ગુજરાત (Census 2011) | ટોચનું રાજ્ય / જિલ્લો |
|---|---|---|---|
| કુલ વસ્તી | ૧૨૧.૦૮ કરોડ | ૬.૦૪ કરોડ | યુપી / અમદાવાદ |
| વસ્તી ઘનતા (ચો.કિમી) | ૩૮૨ | ૩૦૮ | બિહાર / સુરત |
| સ્ત્રી-પુરુષ પ્રમાણ | ૯૪૩ | ૯૧૯ | કેરળ / તાપી |
| સાક્ષરતા દર | ૭૪.૦૪% | ૭૮.૦૩% | કેરળ / સુરત |
| શહેરી વસ્તી ટકાવારી | ૩૧.૧૬% | ૪૨.૬૦% | ગોવા / અમદાવાદ |
ગુજરાતમાં સૌથી વધુ સાક્ષરતા ધરાવતા ટોચના જિલ્લા યાદ રાખવા માટે: "સુરત આણંદને અમદાવાદ ગાંધીનગર લઈ ગયું" -> (૧) સુરત, (૨) આણંદ, (૩) અમદાવાદ, (૪) ગાંધીનગર. આ ચારેય જિલ્લામાં સાક્ષરતા દર સૌથી વધુ છે!
ઘણા વિદ્યાર્થીઓ 'સૌથી વધુ વસ્તી' અને 'સૌથી વધુ વસ્તી ઘનતા' ને એક જ સમજી લે છે. પરીક્ષામાં યાદ રાખવું કે ગુજરાતમાં સૌથી વધુ વસ્તી અમદાવાદમાં છે, પરંતુ સૌથી વધુ વસ્તી ઘનતા (Density) સુરતમાં છે. ઉતાવળમાં આ ભૂલ ન કરવી.
તમારી તૈયારી કેવી છે? ચકાસો!
આ પ્રકરણમાંથી પરીક્ષામાં કેવા પ્રશ્નો પુછાય છે તે જાણવા માટે અત્યારે જ ઓનલાઈન મોક ટેસ્ટ આપો.
ઓનલાઈન ક્વિઝ શરૂ કરો 📝