૧૫મી સદીના મધ્યમાં ભૌગોલિક શોધખોળના યુગની શરૂઆત થઈ. ૧૪૫૩માં કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ (ઈસ્તંબુલ) પર ઓટોમન તુર્કોના વિજયને કારણે એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેનો જૂનો જમીન માર્ગ બંધ થઈ ગયો. યુરોપમાં મસાલાની ભારે માંગ હતી, પરિણામે પોર્ટુગલ અને સ્પેનના સાહસિકોએ ભારત સુધી પહોંચવા માટે નવો સમુદ્રી માર્ગ શોધવાનું બીડું ઝડપ્યું. આ માત્ર વેપારની શરૂઆત નહોતી, પરંતુ ભારતના ભાગ્યને બદલનારા આધુનિક યુગના મંડાણ હતા.
Historical Timeline
- 1498: વાસ્કો-દ-ગામાનું કાલીકટ (કેરળ) ખાતે આગમન.
- 1503: પોર્ટુગીઝો દ્વારા કોચીનમાં પ્રથમ ફેક્ટરીની સ્થાપના.
- 1600: બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના (ડિસેમ્બર 31).
- 1602: ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની (VOC) ની સ્થાપના.
- 1608: કેપ્ટન હોકિન્સનું જહાજ 'હેક્ટર' સુરત બંદરે પહોંચ્યું.
- 1616: ડેનિશ (ડેન્સ) નું ભારતમાં આગમન.
- 1664: ફ્રેન્ચ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના (કોલ્બર્ટ દ્વારા).
Core Pillars: વિદેશી પ્રજાઓનો ક્રમ અને પ્રભાવ
1. પોર્ટુગીઝ (પથમ આવનાર અને છેલ્લે જનાર)
- ફ્રાન્સિસ્કો ડી અલ્મેડા: 'બ્લુ વોટર પોલિસી' (શાંત જળની નીતિ) ના જનક.
- અલ્ફોન્સો ડી અલ્બુકર્ક: ભારતમાં પોર્ટુગીઝ સત્તાનો સાચો સ્થાપક. 1510માં બીજાપુરના સુલતાન પાસેથી ગોવા જીત્યું.
- યોગદાન: પ્રિન્ટિંગ પ્રેસની શરૂઆત (1556, ગોવા), તમાકુ અને મકાઈની ખેતી.
2. ડચ (હોલેન્ડ/નેધરલેન્ડ)
- તેમનું મુખ્ય ધ્યાન મસાલા દ્વીપસમૂહ (ઈન્ડોનેશિયા) પર હતું.
- બેદરાનું યુદ્ધ (1759): અંગ્રેજોએ ડચોને હરાવી ભારતમાંથી તેમની સત્તા નબળી પાડી.
3. અંગ્રેજો (બ્રિટિશર્સ)
- જહાંગીરના દરબારમાં હોકિન્સ અને ત્યારબાદ સર થોમસ રો આવ્યા.
- સુરત (1613): અંગ્રેજોની પ્રથમ કાયમી કોઠી.
- ગોલ્ડન ફરમાન (1632): ગોલકોંડાના સુલતાન દ્વારા વેપારની છૂટ.
4. ફ્રેન્ચો
- ડુપ્લે: જેણે ભારતીય રાજાઓના આંતરિક વિખવાદમાં દખલગીરી કરવાની નીતિ શરૂ કરી.
- વાંડીવાશનું યુદ્ધ (1760): અંગ્રેજો અને ફ્રેન્ચો વચ્ચેનું નિર્ણાયક યુદ્ધ, જેમાં ફ્રેન્ચોની હાર થઈ.
.png)
| કંપનીનું નામ | સ્થાપના વર્ષ | પ્રથમ કોઠી (ભારત) | મુખ્ય કેન્દ્ર | પતનનું કારણ |
| પોર્ટુગીઝ | 1498 | કોચીન | ગોવા | ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા, બ્રાઝિલની શોધ |
| ડચ | 1602 | મછલીપટ્ટનમ | નાગાપટ્ટનમ | બેદરાનું યુદ્ધ, ઈન્ડોનેશિયામાં રસ |
| અંગ્રેજ | 1600 | સુરત | કલકત્તા | નૌકાદળની સર્વોપરિતા, મજબૂત આર્થિક પાયો |
| ફ્રેન્ચ | 1664 | સુરત | પોન્ડીચેરી | વાંડીવાશનું યુદ્ધ, સરકારી અંકુશ |
પ્રશ્ન: અંગ્રેજો જ ભારતમાં શા માટે સફળ રહ્યા?
- નૌકાદળની શ્રેષ્ઠતા: અંગ્રેજો પાસે એ સમયનું સૌથી આધુનિક અને શક્તિશાળી નૌકાદળ હતું.
- ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ: બ્રિટનમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિને કારણે તેમની પાસે આર્થિક સંસાધનો વિપુલ પ્રમાણમાં હતા.
- કંપનીનું બંધારણ: બ્રિટિશ કંપની ખાનગી હતી, જ્યારે ફ્રેન્ચ કંપની સરકારી અંકુશ હેઠળ હતી, જેથી અંગ્રેજો ઝડપી નિર્ણયો લઈ શકતા.
- સ્થિર શાસન: બ્રિટનમાં રાજકીય સ્થિરતા હતી જે અન્ય યુરોપિયન દેશોમાં ઓછી હતી.
Exam-Specific Dynamic Facts
- Cartaze System: પોર્ટુગીઝો દ્વારા સમુદ્રી વેપાર પર નિયંત્રણ માટે લેવામાં આવતો ટેક્સ.
- Interlopers: બ્રિટિશ કંપનીના એકાધિકાર વિરુદ્ધ વેપાર કરતા બિનઅધિકૃત અંગ્રેજ વેપારીઓ.
- Job Charnock: કલકત્તા શહેરનો સ્થાપક ગણાય છે (સુતાનુતી, કાલિકાતા અને ગોવિંદપુર ગામો ભેગા કરીને).
Tricks to Remember 🧠
- ક્રમ યાદ રાખવા માટે: P-D-E-D-F (Portuguese, Dutch, English, Danes, French).
- સૂત્ર: "પુત્ર અડા, ડેડ ફસા" (પુત્ર = પોર્ટુગીઝ, અ = અંગ્રેજ, ડા = ડચ, ડેડ = ડેનિશ, ફ = ફ્રેન્ચ, સા = સ્વીડિશ). નોંધ: આગમન અને કંપની સ્થાપનાના વર્ષમાં ડચ અને અંગ્રેજોમાં ફેરફાર છે.
.png)