ભારતીય બંધારણ એ વિશ્વનું સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે આ બંધારણ એક દિવસમાં નથી બન્યું? તેનો પાયો બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન નંખાયો હતો. આજના આર્ટિકલમાં આપણે બંધારણના ઉદ્દભવથી લઈને તેના અમલીકરણ સુધીની તમામ પરીક્ષાલક્ષી વિગતો મેળવીશું.
🏛️ ભારતીય બંધારણની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
ભારતીય બંધારણના વિકાસને મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:
- કંપની શાસન (1773 થી 1858): ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની દ્વારા પસાર કરાયેલા કાયદાઓ.
- તાજનું શાસન (1858 થી 1947): બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા સીધા પસાર કરાયેલા કાયદાઓ.
📜 મહત્વના બ્રિટિશ અધિનિયમો
1. નિયામક ધારો (Regulating Act), 1773
- ભારતમાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના કાર્યોને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રથમ પ્રયાસ.
- બંગાળના ગવર્નરને 'બંગાળના ગવર્નર જનરલ' બનાવવામાં આવ્યા (વોરન હેસ્ટિંગ્સ).
- 1774માં કલકત્તા ખાતે સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) ની સ્થાપના થઈ.
2. ચાર્ટર એક્ટ, 1833
- બંગાળના ગવર્નર જનરલને 'ભારતના ગવર્નર જનરલ' બનાવવામાં આવ્યા.
- લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિક ભારતના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ બન્યા.
- કંપનીનો વેપારી એકાધિકાર સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો.
3. ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1858
- 1857ના વિપ્લવ પછી શાસન કંપની પાસેથી છીનવી સીધું બ્રિટિશ તાજને સોંપાયું.
- ગવર્નર જનરલનું પદ બદલીને 'વાઈસરોય' કરવામાં આવ્યું (લોર્ડ કેનિંગ પ્રથમ વાઈસરોય).
4. ભારત સરકાર અધિનિયમ, 1935
- આ અધિનિયમમાંથી ભારતીય બંધારણનો લગભગ 60-70% ભાગ લેવામાં આવ્યો છે.
- કેન્દ્રમાં દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ અમલમાં આવી.
- ફેડરલ કોર્ટ અને RBI ની સ્થાપનાની જોગવાઈ આ એક્ટ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
📊 મહત્વની સરખામણી: 1919 vs 1935 Act
| લક્ષણ | 1919 નો એક્ટ | 1935 નો એક્ટ |
|---|---|---|
| દ્વિમુખી શાસન | પ્રાંતોમાં (Provinces) | કેન્દ્રમાં (Centre) |
| મતાધિકાર | ખૂબ જ મર્યાદિત | વસ્તીના 10% ને મતાધિકાર |
💡 પરીક્ષા માટે અગત્યના તથ્યો (Quick Facts)
- એમ. એન. રોય: 1934માં સૌપ્રથમ બંધારણ સભાનો વિચાર રજૂ કર્યો.
- કેબિનેટ મિશન: 1946માં ભારત આવ્યું, જેના હેઠળ બંધારણ સભા બની.
- 9 ડિસેમ્બર, 1946: પ્રથમ બેઠક અને અસ્થાયી અધ્યક્ષ સચ્ચિદાનંદ સિન્હા.
- કુલ સમય: 2 વર્ષ, 11 મહિના અને 18 દિવસ.
📝 MCQs: તમારી તૈયારી ચકાસો
Q1. ભારતના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ કોણ હતા?
A) વોરન હેસ્ટિંગ્સ
B) લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિક ✅
C) લોર્ડ માઉન્ટબેટન
D) લોર્ડ કેનિંગ
ઉત્તર: B. 1833ના ચાર્ટર એક્ટ દ્વારા આ પદ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.
Q2. કયા કાયદા દ્વારા ભારતમાં સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના થઈ?
A) 1773 નિયામક ધારો ✅
B) 1784 પિટ્સ ઇન્ડિયા એક્ટ
C) 1813 ચાર્ટર એક્ટ
D) 1858 એક્ટ
ઉત્તર: A. કલકત્તામાં 1774 માં સ્થાપના થઈ.
Q3. 'માર્લે-મિન્ટો' સુધારો કયા વર્ષમાં આવ્યો?
A) 1909 ✅
B) 1919
C) 1892
D) 1935
ઉત્તર: A. આ એક્ટ દ્વારા મુસ્લિમો માટે અલગ મતદારમંડળ શરૂ થયું.
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રીક (Memory Techniques)
ટ્રીક: "બેન્ટિક ભારતનો, હેસ્ટિંગ બંગાળનો"
- હેસ્ટિંગ્સ: બંગાળનો પ્રથમ ગવર્નર જનરલ.
- બેન્ટિક: ભારતનો પ્રથમ ગવર્નર જનરલ.
- કેનિંગ: ભારતનો પ્રથમ વાઈસરોય.
❌ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા થતી સામાન્ય ભૂલો
- કન્ફ્યુઝન: 1919 અને 1935 ના એક્ટ વચ્ચે. યાદ રાખો: 1919 = પ્રાંતમાં દ્વિમુખી શાસન.
- અધ્યક્ષ: પ્રથમ અસ્થાયી અધ્યક્ષ સચ્ચિદાનંદ સિન્હા હતા, જ્યારે કાયમી અધ્યક્ષ રાજેન્દ્ર પ્રસાદ હતા.
SEO Keywords: GPSC Preparation, Indian Constitution in Gujarati, Bhartiya Bandharan Notes, 1935 Act Gujarati, Constitution MCQs, Competitive Exam Material Gujarat.