ભારતીય બંધારણ: અગત્યના બંધારણીય સુધારા
GPSC, UPSC, SSC, Banking અને તમામ Competitive Exams માટે exam-focused, colorful અને revision-friendly notes
📖 પરિચય
ભારતીય બંધારણમાં સમય પ્રમાણે જરૂરી બદલાવ કરવા માટે બંધારણીય સુધારા કરવામાં આવે છે. પરીક્ષામાં ખાસ કરીને 42મો, 44મો, 61મો, 73મો, 74મો, 86મો, 101મો અને 103મો સુધારો ખૂબ મહત્વના છે.
📚 બંધારણીય સુધારો શું છે?
બંધારણમાં ફેરફાર કરવાની પ્રક્રિયા એટલે બંધારણીય સુધારો. આ પ્રક્રિયા Article 368 હેઠળ થાય છે.
સુધારાના મુખ્ય પ્રકાર
- Simple Majority – સામાન્ય બહુમતી
- Special Majority – વિશેષ બહુમતી
- Special Majority + State Ratification – રાજ્યોની મંજૂરી સાથે વિશેષ બહુમતી
⭐ અગત્યના બંધારણીય સુધારા
| સુધારો | વર્ષ | મહત્વ |
|---|---|---|
| 1મો સુધારો | 1951 | અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય પર યુક્તિસંગત પ્રતિબંધ |
| 7મો સુધારો | 1956 | રાજ્યોનું પુનર્ગઠન |
| 24મો સુધારો | 1971 | સંસદને બંધારણ સુધારવાની શક્તિ |
| 25મો સુધારો | 1971 | મિલકતના અધિકાર પર મર્યાદા |
| 42મો સુધારો | 1976 | Mini Constitution, પ્રસ્તાવનામાં Socialist અને Secular ઉમેરાયા |
| 44મો સુધારો | 1978 | મિલકતનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકારમાંથી દૂર |
| 52મો સુધારો | 1985 | દલબદલી વિરોધી કાયદો |
| 61મો સુધારો | 1989 | મતદાન ઉંમર 21 થી 18 વર્ષ |
| 73મો સુધારો | 1992 | પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો |
| 74મો સુધારો | 1992 | નગરપાલિકા વ્યવસ્થા |
| 86મો સુધારો | 2002 | 6 થી 14 વર્ષના બાળકોને શિક્ષણનો અધિકાર |
| 101મો સુધારો | 2016 | GST લાગુ પડ્યો |
| 103મો સુધારો | 2019 | EWS માટે 10% અનામત |
🎯 પરીક્ષામાં ઉપયોગી મહત્વપૂર્ણ તથ્યો
- 42મો સુધારો = Mini Constitution
- 61મો સુધારો = મતદાન ઉંમર 18 વર્ષ
- 73મો અને 74મો સુધારો = Local Self Government
- 86મો સુધારો = Education as Fundamental Right
- 101મો સુધારો = GST
- 103મો સુધારો = EWS Reservation
🧠 યાદ રાખવાની ટ્રિક્સ
42 = Mini Constitution → સૌથી મોટો ફેરફાર, એટલે યાદ રાખો.
61 = 18 years → મતદાન માટે યુવા age.
73-74 = ગામ + શહેર → local bodies.
101 = GST → નવો ટેક્સ યુગ.
103 = EWS → Economic weaker section.
❌ વિદ્યાર્થીઓ કરતી સામાન્ય ભૂલો
- 42મો અને 44મો સુધારો ગૂંચવવો
- 73મો અને 74મો સુધારો વચ્ચેનો ફરક ન સમજવો
- મતદાન ઉંમર 18 વર્ષ કયો સુધારો છે તે ભૂલવું
- GST ને 100મો કે 102મો સમજી લેવો
- EWS અનામત 103મો સુધારો છે તે યાદ ન રાખવું
📝 20 MCQs
1. બંધારણમાં "Secular" શબ્દ કયા સુધારાથી ઉમેરાયો?
A) 24મો B) 42મો ✅ C) 44મો D) 52મો2. મતદાન ઉંમર 18 વર્ષ કયા સુધારાથી થઈ?
A) 52મો B) 61મો ✅ C) 73મો D) 86મો3. GST કયા સુધારા દ્વારા લાગુ પડ્યો?
A) 97મો B) 99મો C) 101મો ✅ D) 103મો4. પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો કયા સુધારાથી મળ્યો?
A) 42મો B) 61મો C) 73મો ✅ D) 74મો5. Mini Constitution કયા સુધારાને કહે છે?
A) 24મો B) 42મો ✅ C) 44મો D) 52મો6. EWS અનામત કયા સુધારાથી?
A) 101મો B) 102મો C) 103મો ✅ D) 104મો7. મિલકતનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકારમાંથી કયા સુધારાથી દૂર થયો?
A) 42મો B) 44મો ✅ C) 52મો D) 61મો8. દલબદલી વિરોધી કાયદો કયા સુધારાથી આવ્યો?
A) 42મો B) 44મો C) 52મો ✅ D) 61મો9. શિક્ષણનો અધિકાર કયા સુધારાથી આવ્યો?
A) 73મો B) 74મો C) 86મો ✅ D) 101મો10. રાજ્ય પુનર્ગઠન કયા સુધારાથી થયું?
A) 1મો B) 7મો ✅ C) 24મો D) 42મો11. 24મો સુધારો સંસદની કઈ શક્તિ સાથે જોડાયેલો છે?
A) ચૂંટણી B) ન્યાયપાલિકા C) બંધારણ સુધારવાની શક્તિ ✅ D) કરવેરા12. 74મો સુધારો કોને લગતો છે?
A) પંચાયત B) નગરપાલિકા ✅ C) રાજ્યપાલ D) સુપ્રીમ કોર્ટ13. 42મો સુધારો ક્યા સમયગાળામાં થયો?
A) આકસ્મિક સ્થિતિ દરમિયાન ✅ B) યુદ્ધ દરમિયાન C) સ્વતંત્રતા સમયે D) બંધારણ રચના સમયે14. 103મો સુધારો કયા વર્ગને અનામત આપે છે?
A) SC B) ST C) OBC D) EWS ✅15. 86મો સુધારો કયા આર્ટિકલ સાથે જોડાયેલો છે?
A) 14 B) 19 C) 21A ✅ D) 3216. બંધારણીય સુધારો કયા આર્ટિકલ હેઠળ થાય છે?
A) 352 B) 356 C) 368 ✅ D) 37017. મતદાન ઉંમર પહેલા કેટલી હતી?
A) 16 B) 18 C) 20 D) 21 ✅18. કયો સુધારો “મિની બંધારણ” તરીકે ઓળખાય છે?
A) 24મો B) 42મો ✅ C) 52મો D) 61મો19. દલબદલી વિરોધી કાયદો કઈ સૂચિમાં જોડાયેલો છે?
A) 8મી B) 9મી C) 10મી ✅ D) 11મી20. GST ક્યારે લાગુ પડ્યો?
A) 2014 B) 2015 C) 2016 D) 2017 ✅